Hộ sản trí tuệ[1]

Khi chiêm nghiệm cách Thiên Chúa hoạt động trong lịch sử cứu độ, ta thấy chính Đức Giêsu Kitô không bao giờ áp đặt chân lý lên con người.

Trong hành trình sống đời thánh hiến, cách riêng đối với người nữ tu Con Đức Mẹ Vô Nhiễm khi thi hành sứ mạng giáo dục, có lẽ mỗi chúng ta đã từng tự hỏi: làm thế nào để một người thực sự gặp được chân lý, gặp được chính Thiên Chúa? Phải chăng điều đó đạt được nhờ việc tiếp thu thật nhiều kiến thức, hay qua những lời khuyên dạy đầy khôn ngoan?

Lần giở những trang Giáo trình “Lịch sử Triết học Tây phương” dưới sự hướng dẫn của cha giáo, tôi học biết tư tưởng của triết gia Socrates- giáo dục bằng phương pháp “hộ sản trí tuệ”. Tư tưởng này đã mở ra một hướng đi khác so với người đương thời, âm thầm nhưng sâu sắc: không áp đặt chân lý nhưng giúp người khác “sinh ra” chân lý từ chính nội tâm họ. Phương pháp “hộ sản trí tuệ” (maieutics) của ông không chỉ là một phương pháp triết học, mà còn là một nghệ thuật của sự tôn trọng, lắng nghe và đồng hành.

Socrates không xem mình là người truyền đạt tri thức theo nghĩa thông thường. Nghề của mẹ (bà mụ) thường được so sánh với phong cách sống của ông. Ông tự ví mình như một “bà đỡ”, người không sinh ra chân lý, nhưng giúp chân lý được chào đời nơi người khác. Ông tin rằng trong sâu thẳm tâm hồn mỗi người đã có hạt mầm của chân lý, và vai trò của ông là khơi mở điều ấy qua đối thoại. Bằng việc đặt câu hỏi, ông dẫn dắt người đối thoại đi vào một hành trình nội tâm để rồi nhận ra những giới hạn của chính mình, can đảm chất vấn những điều tưởng như hiển nhiên và từng bước khám phá chân lý cách cá vị và sâu xa.

Khi chiêm nghiệm cách Thiên Chúa hoạt động trong lịch sử cứu độ, ta thấy chính Đức Giêsu Kitô không bao giờ áp đặt chân lý lên con người. Thay vào đó, Ngài thường khơi gợi bằng những câu hỏi chạm đến chiều sâu nội tâm như trong cuộc đối thoại với các môn đệ đầu tiên “Các anh tìm gì thế?” (Ga 1,38) hay khi chất vấn lòng mến của Phêrô “Con có yêu mến Thầy không?” (Ga 21,15). Những câu hỏi ấy không nhằm thử thách, nhưng mở ra một hành trình nội tâm, giúp người môn đệ tự nhìn lại chính mình, để hiểu bản thân và nhận biết Thiên Chúa sâu sắc hơn. Qua đối thoại, Chúa Giêsu không chỉ giúp con người nhận ra chân lý, mà còn dẫn họ đến gặp gỡ chính Chân Lý. Chính trong sự gặp gỡ ấy, con người đón nhận ân sủng, khám phá sự thật và được biến đổi đời sống. Như người phụ nữ Samari bên giếng Giacóp năm xưa, sau cuộc trò chuyện với Chúa, chị chân nhận ra sự thật về bản thân và về Thiên Chúa, từ đó cuộc đời chị hoàn toàn đổi mới.

Việc giúp người khác đụng chạm tới chân lý cũng được áp dụng rất nhiều trong thực tế đời sống thánh hiến ngày hôm nay. Khi đồng hành, người Hữu trách không chỉ dạy bảo, nhưng giúp người thụ huấn tự khám phá Chân Lý, tự huấn luyện chính mình. Khi giáo dục, ta không chỉ truyền đạt kiến thức, nhưng khơi dậy động lực khám phá tri thức từ bên trong. Trong đời sống cộng đoàn, mỗi thành viên không chỉ nói, nhưng còn lắng nghe và đối thoại trong tình yêu. Như thế, đời sống thánh hiến trở thành một không gian thiêng liêng, nơi mỗi người giúp chân lý được “sinh ra” và là nơi con người lớn lên trong tự do của con cái Thiên Chúa.

Trong đời sống thánh hiến, việc sống tinh thần “hộ sản trí tuệ” theo gợi hứng của Socrates không phải là điều dễ dàng, bởi con người thường bị cám dỗ muốn đưa ra những câu trả lời nhanh chóng, muốn người khác thay đổi theo suy nghĩ của mình, hay đánh mất sự kiên nhẫn trong lắng nghe và đối thoại. Thế nhưng, chính trong những giới hạn ấy, ta được mời gọi bước vào một hành trình hoán cải nội tâm sâu sắc: học biết kiên nhẫn trước hành trình của mỗi người, tôn trọng tự do và nhịp độ trưởng thành của họ, và nhất là tin tưởng rằng Thiên Chúa đang âm thầm hoạt động trong tâm hồn mỗi người theo cách riêng của Ngài. Khi đó, người sống đời thánh hiến không còn là người áp đặt hay kiểm soát, nhưng trở nên một người đồng hành khiêm tốn, biết lắng nghe và phó thác, để qua sự hiện diện âm thầm và đầy yêu thương, chân lý được “sinh ra” cách tự do và sống động nơi tha nhân.

Người làm giáo dục không phải là người nắm giữ hay áp đặt chân lý nhưng là người khiêm tốn cộng tác với ân sủng để chân lý được khai sinh từ tâm hồn mỗi người. Chính trong sự lắng nghe, đối thoại mà Thiên Chúa âm thầm hoạt động, dẫn dắt con người đến với Ngài cách cá vị và sống động. Hành trình của người nhà giáo là một hành trình đầy ý nghĩa, nơi mỗi người vừa là người tìm kiếm chân lý, vừa là “người hộ sinh” góp phần làm cho ánh sáng chân lý được lan tỏa trong thế giới hôm nay.

M. Têrêsa Thanh Thúy (Học viện Sài Gòn), FMI