Chúa Giêsu, Cửa ơn cứu độ trong mối liên hệ với Đức Maria, Cửa thiên đàng

Khi nói đến vai trò trung gian của Đức Maria – Cửa thiên đàng, chúng ta cần phân biệt rõ Đức Maria với vai trò trung gian duy nhất của Đức Kitô – Cửa ơn cứu độ...

Ơn cứu độ là một niềm khao khát, là điểm hướng đến sau cùng cho tất cả các Kitô hữu trên con đường lữ hành hướng về Nước Trời. Đích điểm này không phải ai cũng có thể dễ dàng đạt được nếu không đến từ ơn Chúa hay sự trợ giúp của một ai đó. Các Kitô hữu thời xưa thường ví Mẹ Maria như “Cửa thiên đàng” trong mối liên hệ với Đức Giêsu Kitô, “Cửa ơn cứu độ” và là nguồn cứu độ cho nhân loại. Bởi vì Mẹ đã đóng một vai trò quan trọng trong lịch sử cứu độ loài người qua lời thưa “Xin vâng”, để chương trình cứu độ của Thiên Chúa được bắt đầu ứng nghiệm nơi Đức Giêsu Kitô: “Khi tới thời viên mãn, Thiên Chúa đã sai Con mình tới, sinh làm con một người phụ nữ, và sống dưới Lề Luật, hầu chúng ta nhận được ơn làm nghĩa tử” (Gl 4,4).

1. Chúa Giêsu, Cửa ơn cứu độ

Danh từ “Cửa” nhằm chỉ vị trí ra vào, vách ngăn cho lối thông giữa hai bên, hoặc điểm cách biệt giữa hai không gian khác nhau như bóng tối và ánh sáng, trời và đất, thiên đàng và hỏa ngục. Cửa mở ra để nhìn thấy trời mới đất mới, để trở thành lối giải thoát khỏi tội lỗi và sự chết, đồng thời dẫn vào sự sống mới trong ân sủng.

Trong ý nghĩa thần học, Cửa còn là biểu tượng về Đức Kitô. Chính Chúa Giêsu đã nói: “Tôi là cửa cho chiên ra vào. […]. Tôi là cửa. Ai qua tôi mà vào thì sẽ được cứu” (Ga 10,7-9). Những lời này có ý nghĩa gì đối với chúng ta? Tôi là cửa. Chúa Giêsu không chỉ là cánh cửa để bước qua, mà còn là con người để đi theo. Điều này muốn nói rằng Người là cánh cửa của ơn cứu độ, là con đường duy nhất để đến với Thiên Chúa. Chỉ mình Ngài là trung gian tuyệt đối cho ơn cứu độ loài người.

Đi qua Cửa Giêsu còn có nghĩa là đi theo con đường Ngài đã đi, sống như Ngài đã sống và nghĩ cùng chung một tâm tình với Ngài. Con đường Ngài đi chính là con đường hy sinh và vác thập giá mỗi ngày để không ngừng thanh luyện bản thân. Sống như Ngài chính là can đảm sống chân - thiện - mỹ và dám làm chứng cho tình yêu dù phải hy sinh cả mạng sống. Nghĩ như Ngài là đặt trọn con tim, trí nhớ và trí hiểu luôn hướng về Chúa Cha để hằng vâng phục thánh ý Ngài.

Các giáo phụ thời kỳ đầu, nổi bật là Proclo di Costantinopoli (†446) cũng nhấn mạnh Đức Giêsu Kitô là cánh cửa ơn cứu độ, là con đường duy nhất dẫn đến ơn cứu độ cho con người. Ngài nói:  

“Một Thiên Chúa được sinh ra từ một người phụ nữ, nhưng không phải là một Đức Chúa thuần khiết, và một con người, nhưng không phải là một người bình thường; và bằng sự sinh ra, Người đã trở thành cánh cửa cứu rỗi, thay thế cho lối vào tội lỗi trước kia. Vì nơi mà con rắn, qua sự bất tuân, đã phun nọc độc, thì tại đó Ngôi Lời, bước vào qua sự vâng phục, đã xây dựng một đền thờ sống động”.

Trong Sắc chỉ Spes non confundit (Hy vọng không làm thất vọng) (Rm 5,5), Đức thánh cha Phanxicô cũng gợi nhớ lại cho chúng ta biết cánh cửa duy nhất cho ơn cứu độ là chính Chúa Giêsu: “Người là ‘cửa’ của ơn cứu độ (x. Ga 10,7.9), là ‘niềm hy vọng của chúng ta’ (x. 1Tm 1,1), là Đấng mà Giáo hội có nhiệm vụ phải loan báo luôn mãi, ở mọi nơi và cho tất cả mọi người”.

Vậy nhờ ai mà Đức Giêsu, Đấng là Con Thiên Chúa tối cao có thể trở thành cánh cửa hữu hình cho ơn cứu rỗi của chúng ta? Việc biết Đức Giêsu là Cánh Cửa ơn cứu độ, cũng không thể bỏ qua việc nhận biết một nhân vật quan trọng liên quan đến nguồn gốc lịch sử của Ngài, đó là Đức Maria.

2. Maria, Cửa thiên đàng

Khác với Chúa Giêsu, “Cửa ơn cứu độ” được chính Ngài mặc khải rõ ràng trong Kinh Thánh (x. Ga 10,7.9), thì Đức Maria với tước hiệu “Cửa thiên đàng” hoặc “Cửa trời” được Kinh Thánh nói đến cách gián tiếp. Tuy nhiên, trong truyền thống phụng vụ, trong những tác phẩm suy tư thần học của các Giáo phụ, và với lòng tôn kính của các Kitô hữu thời kỳ đầu, đôi khi Đức Maria được tôn xưng và khẩn cầu với tước hiệu này. Đây là cách diễn đạt mang tính cách thần học nhằm muốn ca tụng và đề cao vai trò cộng tác của Đức Maria trong chương trình cứu độ. Nhờ Mẹ qua tiếng xin vâng, Chúa Giêsu – Cửa ơn cứu độ – Nguồn ơn cứu độ – Con Thiên Chúa đã đi vào thế gian làm người, và cũng nhờ Mẹ, nhân loại được mở ra con đường đến với Chúa Giêsu, ơn cứu độ duy nhất của chúng ta.

Truyền thống Kitô giáo nhìn nhận hình ảnh “Cửa” trong Thánh vịnh 24 nhằm nói đến vai trò của Đức Maria trong mầu nhiệm Nhập thể, để mô tả sự đón rước Đức Kitô vinh hiển ngự vào trong cung lòng Mẹ: “Hỡi cửa đền, hãy cất cao lên, cao lên nữa, hỡi cửa đền cổ kính, để Đức Vua vinh hiển ngự vào. Đức Vua vinh hiển đó là ai? Là Chúa Tể càn khôn: chính Người là Đức Vua vinh hiển” (Tv 24,9-10).

Thánh vịnh 117 cũng được Truyền thống ám chỉ Đức Maria như là Cửa của Thiên Chúa để Con Chúa và những người công chính bước vào: “Xin mở cửa công chính cho tôi, để tôi vào tạ ơn Đức Chúa. Đây là cửa dẫn vào nơi Chúa ngự, chỉ những người công chính mới được qua” (Tv 117,19-20).

Hơn nữa, trong Thánh ca Tin Mừng của Phụng Vụ Giờ Kinh về phần riêng Đức Trinh Nữ Maria, Giáo hội ca ngợi vai trò trung gian của Mẹ trong Mầu nhiệm Nhập Thể. Nhờ Mẹ mà Con Thiên Chúa đã trở nên người phàm và cửa thiên đàng lại được mở ra cho mọi người có thể bước vào: “Tại lỗi bà Evà, cửa thiên đàng đóng lại, nay nhờ Trinh Nữ Maria, Chúa lại cho rộng mở đón hết thảy mọi người”.

Ngoài ra, với phần kết thúc kinh tối của Phụng Vụ Giờ Kinh trong mùa Giáng Sinh, Giáo hội mời gọi chúng ta khẩn cầu Mẹ Maria với tước hiệu “Cửa Trời” (Cửa thiên đàng) qua kinh Lạy Mẫu Nghi cao cả, để xin ơn nâng đỡ vượt qua những cạm bẫy trần gian: “Lạy Mẫu Nghi cao cả, sinh dưỡng Chúa cứu đời, là Cửa Trời rộng mở, Ngôi sao biển rạng ngời. Xin Mẹ thương cứu trợ, kẻ lỡ bước sa chân, đang tìm tay nâng đỡ, mà cải quá tự tân”.

Với những suy tư thần học trong thời Giáo phụ, nổi bật là Severo xứ Antiochia (465-538), Ngài cũng đã dùng tước hiệu Mẹ là “Cửa thiên đàng” trong bài giảng Maria, Cửa thiên đàng để ca ngợi vai trò của Mẹ Maria trong việc sinh hạ Đấng Cứu Thế:

“Người là Con và là Ngôi Lời của Chúa Cha trên trời; Người, vốn là Thiên Chúa, từ nguyên thuỷ không có mẹ, nhưng khi làm người thì đã sinh ra từ Đức Maria mà không có cha. Chúng ta hết thảy hướng lời cầu nguyện về cùng Mẹ, vì Mẹ là cửa thiên đàng; Mẹ đã thực sự sinh hạ và làm cho Mặt Trời công chính vĩ đại mọc lên trên muôn loài thụ tạo”.

Ngoài ra, tước hiệu Maria, “Cửa thiên đàng” thường được các Kitô hữu thời xưa cũng như nay cầu khẩn trong Kinh Cầu Đức Bà. Đây là nơi diễn tả lòng tín thác sâu sắc và mãnh liệt nhất của các tín hữu dành cho Mẹ Thiên Chúa, nhằm đề cao vai trò trung gian của Mẹ trong lịch sử cứu độ.

Đức Maria được khẩn cầu là “Cửa thiên đàng” với những ý nghĩa thần học sau:

• Biểu tượng của sự trung gian: Nhờ Mẹ qua tiếng xing vâng (x. Lc 1,38), Chúa Giêsu – Con Thiên Chúa đã đến thế gian bằng cách nhập thể trong cung lòng Mẹ.
• Lời chuyển cầu hiệu quả: Truyền thống Giáo hội tin rằng ai chạy đến với Mẹ, nhờ lời chuyển cầu của Mẹ, sẽ được dẫn đưa đến cùng Chúa Kitô – nguồn ơn cứu độ và sự sống vĩnh cửu.
• Bắt chước nhân đức: Noi gương và sống như Mẹ, chúng ta sẽ đi đúng hướng và đến nơi dẫn ta qua cửa thiên đàng để bước vào đời sống hạnh phúc vĩnh cửu. Thật vậy, “Đức Mẹ là cánh cửa cho những ai, sau khi theo con đường của Chúa Kitô, bước vào “nơi ở” của Thiên Chúa”.

Khi nói đến vai trò trung gian của Đức Maria – Cửa thiên đàng, chúng ta cần phân biệt rõ Đức Maria với vai trò trung gian duy nhất của Đức Kitô – Cửa ơn cứu độ. Trong Hiến chế Ánh sáng muôn dân, Công đồng Vaticanô II dựa theo lời của Thánh Tông đồ để tái khẳng định rằng chỉ có một Đấng Trung Gian duy nhất cho chúng ta là Đức Giêsu Kitô:

 “‘Vì chỉ có một Thiên Chúa, và chỉ có một Đấng Trung Gian duy nhất giữa Thiên Chúa và loài người: đó là Đức Kitô Giêsu, Đấng đã hiến mình làm giá chuộc cho mọi người’ (1Tm 2,5-6). Chức năng làm mẹ của Đức Maria đối với loài người không hề làm lu mờ hay giảm bớt sự trung gian độc nhất này của Chúa Kitô, mà đúng hơn, chứng minh hiệu quả về sự trung gian của Đức Kitô”.

Vì thế, sự trung gian của Đức Kitô Giêsu cho ơn cứu độ là chính yếu, tuyệt đối, độc lập, phổ quát, hoàn toàn đầy đủ, nhưng không độc hữu mà bao gồm. Dưới ánh sáng này, vai trò trung gian của Đức Maria trong ân sủng là: không chủ yếu mà là thứ yếu, phụ thuộc Đức Kitô, không cần thiết mà là hữu ích và trổi vượt.

3. Nhờ Mẹ Maria đến với Chúa Giêsu cho ơn cứu độ

“Nhờ Mẹ Maria đến với Chúa Giêsu” là châm ngôn diễn tả con đường chắc chắn để đến với Chúa Kitô là qua Mẹ Maria, vì chính Thiên Chúa đã chọn cách đến với nhân loại qua việc nhập thể trong cung lòng của Mẹ. Trong Tông huấn Sigmum Magnum (Dấu hiệu vĩ đại), Đức Giáo hoàng Phaolô VI có nói: “ad Jesum per Mariam”, nhằm nhấm mạnh quy tắc chung cho việc noi gương Đức Kitô là “nhờ Mẹ Maria đến với Chúa Giêsu”. Vì yêu thương nhân loại và muốn con người nên giống hình ảnh Ngài, Thiên Chúa đã tạo điều kiện cho chúng ta dễ dàng noi gương Ngài bằng cách đề xuất một con người mẫu mực để noi theo đó là Đức Maria, Mẹ của Ngài. Đức Phaolô VI còn giải thích: “Trên thực tế, trong số các loài người thụ tạo, Mẹ Maria là tấm gương sáng ngời và gần gũi nhất với chúng ta về sự vâng phục hoàn hảo, nhờ đó chúng ta yêu mến và mau mắn tuân theo ý muốn của Cha hằng hữu”.

Việc tôn kính Đức Maria phải luôn hướng về Chúa Giêsu, nguồn ơn cứu độ của chúng ta. Vì thế, mọi việc làm đạo đức dành cho Mẹ Maria như:

• Tham dự phụng vụ các lễ kính Mẹ là để hiểu rõ hơn về mầu nhiệm cứu độ của Thiên Chúa được tỏ hiện cách tiệm tiến qua các biến cố cuộc đời Chúa Giêsu như mầu nhiệm Truyền tin, Giáng sinh, Khổ nạn và Phục sinh.
• Chạy đến với Mẹ, cầu nguyện và khẩn cầu Mẹ là để nhờ Mẹ chuyển cầu lên cùng Chúa Giêsu, Con chí ái của Mẹ.
• Bắt chước nhân đức của Mẹ là cách cụ thể để giúp ta mỗi ngày nên đồng hình đồng dạng với Chúa Giêsu hơn.
• Siêng năng lần chuỗi Mân Côi là để giúp ta chiêm ngắm các mầu nhiệm của Con Thiên Chúa, hầu để gắn bó mật thiết và đi sâu vào tình yêu cứu độ của Ngài.

Trong cái nhìn thần học liên quan đến chức năng và vai trò của Mẹ Maria, tư tưởng “Nhờ Mẹ Maria đến với Chúa Giêsu” (ad Jesum per Mariam) có thể được xem là phổ biến trước Công đồng Vaticano II. Vì trong thời trung cổ, phẩm trật Giáo hội bấy giờ được ví như hình Kim Tự Tháp: sau Chúa Giêsu là Đức Maria. Mẹ đầy uy quyền bên ngai Tòa Chúa nên Mẹ được phong ban tước hiệu là Nữ Vương Thiên Đàng. Thánh Bernardo xứ Chiaravalle (1090-1153) đã từng ví von: “Không ai có thể vào thiên đàng mà không qua Mẹ”.

Tuy nhiên, sau Công đồng Vaticanô II, viễn tượng này đã thay đổi và có thể nói là “Nhờ Chúa Giêsu đến với Mẹ Maria” (ad Mariam per Jesum). Vì Chúa Kitô là trọng tâm và là nguồn mạch cho ơn cứu độ loài người. Mọi cử hành phụng vụ và những việc làm đạo đức dành cho Đức Maria đều phải quy hướng về Thiên Chúa. Vì Mẹ Maria đã có công trạng hợp tác với Chúa Kitô trong chương trình cứu độ, nên Mẹ đáng được tôn kính và yêu mến cách đặc biệt. Chính vì vậy, trong Hiến chế Phụng Vụ Thánh, Giáo hội dạy rằng: “Trong khi cử hành các mầu nhiệm của Chúa Kitô theo chu kỳ hằng năm như thế, Giáo hội đặc biệt yêu mến tôn kính Đức Maria vinh hiển, Mẹ Thiên Chúa, Đấng đã liên kết với công trình cứu chuộc của Con Mẹ bằng mối dây bất khả phân ly”. Thế nên phẩm trật Giáo hội lúc này được ví như vòng tròn đồng tâm: Đức Giêsu là trung tâm. Mọi thành phần đều quy hướng về Ngài. Đức Maria cũng như các Thánh hiện diện xung quanh. Mẹ được xem là vòng tròn gần nhất, mẫu gương tuyệt hảo về đời sống cầu nguyện, đức tin và sự vâng phục. Các Thánh cũng là những chứng nhân sống động, giúp ta thấy việc theo Chúa là khả thi và đầy hy vọng. Vì thế, cái nhìn thần học ngày nay luôn đặt Thánh Mẫu học trong các mối tương quan với Chúa Ba Ngôi, Kitô học, Giáo hội học, Nhân học, Mục vụ, vv.

Thật vậy, hình ảnh vòng tròn đồng tâm cho thấy sự hiệp thông của Hội Thánh với Chúa Kitô. Mẹ Maria cũng là một trong những thành phần của Hội Thánh. Khi ta đến gần Mẹ, bắt chước Mẹ và sống như Mẹ, chúng ta sẽ không đi xa Chúa, mà trái lại được dẫn vào gần trung tâm hơn, tức là đến gần Chúa Giêsu hơn, vì tất cả đều quy hướng về Ngài. Nhờ Mẹ, chúng ta dễ dàng đến gần với Chúa để được hưởng ơn cứu độ mà Ngài đã hứa ban: “Thầy là Đường, là Sự Thật và là Sự Sống. Không ai đến được với Cha mà không qua Thầy” (Ga 14,6).

Với góc nhìn thay đổi về Thánh Mẫu học của Giáo hội ngày nay, có thể nói rằng “Nhờ Chúa Giêsu đến với Mẹ Maria”. Vậy tại sao người ta vẫn thường chạy đến với Mẹ, nhờ Mẹ để đến với Chúa Giêsu cho ơn cứu độ?

Câu trả lời có thể là với tình yêu từ mẫu và cũng mang thân phận con người, Mẹ Maria dễ dàng gần gũi và hiểu rõ những thao thức cũng như những nhu cầu của con cái. Hơn nữa, vì Đức Maria là Mẹ thiêng liêng của chúng ta (x. Ga 19,27), nên chúng ta hay chạy đến với Mẹ để khẩn cầu và xin ơn huệ từ Thiên Chúa. Điều này cũng rất dễ hiểu trong văn hóa Việt Nam và tâm thức của người Việt. Trong gia đình Việt Nam, mẹ là người tiếp xúc với con nhiều nhất nên dễ thấu hiểu cảm xúc và nhu cầu của con. Mẹ là người có đặc tính nhẹ nhàng, tế nhị, cảm thông mà người con dễ chia sẻ và tâm sự hơn người cha. Thế nên, mỗi lần gặp những khó khăn, các tín hữu thường chạy đến với Mẹ Maria để tâm sự, cầu nguyện, xin ơn và nhờ Mẹ chuyển cầu đến Chúa Giêsu, Con yêu dấu của Mẹ.

Mỗi lần đến tháng Mẹ, như tháng Hoa (tháng 5) và tháng Mân Côi (tháng 10), người tín hữu Việt Nam gia tăng lòng tôn kính Mẹ và thể hiện tình con thảo qua việc dâng hoa và lần chuỗi Mân côi. Để kết thúc những giờ kinh nguyện này, các tín hữu thường có thói quen đọc Kinh Cầu Đức Bà, trong đó Mẹ có tước hiệu “Đức Bà là Cửa thiên đàng”. Tuy nhiên đến phần cuối của kinh, Giáo hội lại thêm ba câu khẩn nguyện “Chúa Kitô chuộc tội cứu thế”, để xin Chúa tha tội, xin Chúa nhậm lời và xin Ngài thương xót. Ắt hẳn Giáo hội muốn dạy chúng ta rằng: mỗi lần chúng ta khẩn cầu Mẹ Maria là chúng ta nhờ Mẹ và xin Mẹ chuyển cầu ý nguyện đến với Chúa Giêsu. Vì chính Chúa Giêsu là Đấng duy nhất chuộc tội cứu thế, Đấng tha tội và Đấng ban ân sủng cho chúng ta.

Cảm thức được vai trò của Đức Maria trong lịch sử cứu độ qua những yếu tố được trình bày trên, chúng ta càng hiểu sâu sắc ý nghĩa mỗi khi khẩn cầu Mẹ Maria với tước hiệu “Cửa thiên đàng”. Để có được đời sống hạnh phúc vĩnh cửu, chỉ có Đức Giêsu, “Cửa ơn cứu độ”, Nguồn ơn cứu độ và là Đấng ban ơn cứu độ cho chúng ta. Một điều chúng ta cần nhớ là mọi việc làm đạo đức thể hiện lòng tôn kính Mẹ Maria cũng như “mục đích của phụng vụ là hướng lòng đến Thiên Chúa” để tôn vinh Ngài. Khẩn cầu Đức Maria là để qua Mẹ và nhờ Mẹ, lời cầu nguyện của chúng ta được Chúa thương mau nhậm lời. Bắt chước nhân đức của Mẹ và sống như Mẹ là con đường giúp chúng ta đi đúng hướng và đến gần với Chúa Kitô hơn, như Đức Phaolô VI đã viết: “Đức Mẹ Maria luôn là con đường dẫn đến Chúa Kitô. Mọi cuộc gặp gỡ với Mẹ đều không thể không dẫn tới cuộc gặp gỡ với chính Chúa Con”. Càng yêu mến Mẹ thì chúng ta càng được thúc đẩy yêu mến Chúa Giêsu hơn. Mẹ không giữ chúng ta lại nơi Mẹ, nhưng luôn mở ra con đường dẫn đến Con Mẹ, để trong tình yêu và lòng thương xót của Người, chúng ta được biến đổi và sống trọn vẹn ơn gọi làm con cái Thiên Chúa.

M. Anna Trần Thị Hồng Ân, FMI  

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Các Giờ Kinh Phụng Vụ, Nxb. Tôn Giáo, Hà Nội 2018.

Concilio Vaticano ii, Costituzione dogmatica sulla Chiesa, Lumen gentium (= LG) (21 novembre 1964), in EV, 1/284-456.

Concilio Vaticano ii, Costituzione dogmatica sulla sacra Liturgia, Sacrosanctum Concilium (= SC) (4 dicembre 1963), in Enchiridion Vaticanum (= EV), Dehoniane, Bologna 1979, 1/1-244.

Conferenza Episcopali Italiana, Benedizionale, LEV, Città del Vaticano 1992.

Francesco, Bolla di indizione del Giubileo Ordinario dell’Anno 2025, Spes non confundit (= SnC) (9 maggio 2024), Àncora, Milano 2024.

Paolo VI, Esortazione apostolica per il retto ordinamento e sviluppo del culto della Beata Vergine Maria, Marialis cultus (= MC) (2 febbraio 1974), in EV, 5/13-97.

Paolo VI, Esortazione apostolica sulla necessità di venerare e imitare la Beata Vergine Maria, Madre della Chiesa ed esempio di tutte le virtù, Signum magnum (= SM) (13 maggio 1967), in EV, 2/1177-1193.

Paolo VI, Lettera enciclica sulle Suppliche alla Beata Vergine Maria nel mese di maggio, Mense Maio (29 aprile 1965), in EdE, 7/831-844.

Procolo di Costantinopoli, Omelia: Madre di Dio, in Gharib G. - Toniolo E. M. - Gambero L. - Di Nola G. (a cura di), Testi mariani del primo millennio. 1. Padri e altri autori greci, Città Nuova, Roma 1988, 557-562.

Rosso S., Atteggiamenti cultuali verso la Beata Vergine nell’eucologia mariana del messale romano, in Marianum 58 (1996), 353-385.

Severo di Antiochia, Omelia: Maria, porta del cielo, in Gharib G. - Toniolo E. M. - Gambero L. - Di Nola G. (a cura di), Testi mariani del primo millennio. 1. Padri e altri autori greci, Città Nuova, Roma 1988, 631-632.

Triacca A. M., Santa Maria «Porta del cielo». Al di là della metafora verso la spiritualità dei fedeli, in Sodi M. (a cura di), Pellegrini alla porta della misericordia, Messaggero di S. Antonio, Padova 2000, 259-272.