Thực trạng đức tin của người trẻ trong thời đại kỹ thuật số: Cơ hội và thách đố

Khi thói quen kiểm tra điện thoại liên tục và nỗi sợ bỏ lỡ thông tin lấn át đời sống thiêng liêng, người trẻ dần đánh mất khả năng ở một mình với chính mình và với Thiên Chúa trong thinh lặng...

Nhìn vào thực trạng đời sống đức tin của giới trẻ Công giáo Việt Nam, những ai có trách nhiệm mục vụ đều không khỏi thao thức: bên cạnh một số người trẻ vẫn mặn mà, gắn bó với đời sống đức tin và với Giáo hội, còn một số khá đông đang lạnh nhạt, thậm chí xa rời việc sống đạo[1]. Là một nữ tu dấn thân trong sứ vụ giáo dục, người viết ý thức sâu sắc rằng mọi nỗ lực mục vụ sẽ trở nên xa rời thực tế nếu không được đặt nền trên một sự thấu hiểu đủ sâu về bối cảnh văn hóa - xã hội - kỹ thuật số mà các người trẻ đang đắm mình vào mỗi ngày.

1. Bối cảnh văn hóa - xã hội và kỹ thuật số

Người trẻ Việt Nam hôm nay đang sống trong một cuộc chuyển đổi văn minh chưa từng có trong lịch sử: sự chuyển đổi từ một nếp sống nông nghiệp - làng xã sang một “ngôi làng toàn cầu” được kết nối tức thời qua Internet và mạng xã hội. Để hiểu đúng thực trạng đức tin của người trẻ, cần phải nhìn ba chiều kích đan xen của bối cảnh này: toàn cầu hóa và sự bùng nổ công nghệ, chủ nghĩa cá nhân cùng văn hóa hưởng thụ, và tác động của mạng xã hội trên đời sống tinh thần cũng như các tương quan liên vị.

1.1. Toàn cầu hóa và sự bùng nổ của công nghệ số

Không cần phải nhìn đến những con số thống kê phức tạp, ai cũng có thể nhận thấy rằng người trẻ Việt Nam, kể cả giới trẻ Công giáo, đang dành ngày càng nhiều thời gian trên các nền tảng như Facebook, YouTube, TikTok, Zalo để giao lưu, tiếp nhận thông tin và bày tỏ bản thân; thế giới ngày nay đã thực sự trở thành một “ngôi làng toàn cầu” nơi mọi người có thể dễ dàng tiếp cận thông tin và tương tác vượt qua mọi khoảng cách địa lý[2]. Trước thực tế đó, Giáo hội từ lâu đã ý thức rằng “thế giới kỹ thuật số” không còn là một công cụ nhưng đã trở thành một môi trường sống mới của con người thời nay[3]. Cụm từ “lục địa kỹ thuật số” hay “lục địa truyền giáo mới” vốn nghe có vẻ xa lạ chỉ vài chục năm trước nay đã trở thành cách nói quen thuộc trong các văn kiện và bài viết, diễn tả một thực tại: gần như tất cả người trẻ hôm nay, kể cả tại các giáo xứ ở vùng sâu vùng xa, đều đang hiện diện và sinh hoạt trong không gian số[4].

Sự chuyển đổi này diễn ra tại Việt Nam với một nhịp độ đặc biệt nhanh về mặt thời gian. Nhìn lại thực trạng các vấn đề xã hội Việt Nam hôm nay, có thể thấy trước đây mọi sinh hoạt xã hội, kinh tế, văn hóa và tôn giáo đều diễn ra trong phạm vi “lũy tre làng” khép kín, nhưng chỉ trong vài chục năm mở cửa và hội nhập, xã hội Việt Nam đã chuyển mình mạnh mẽ, kéo theo những biến đổi sâu xa trong lối sống và cách nhìn nhận giá trị của thế hệ trẻ[5]. Đây cũng chính là điều mà không gian mạng xã hội và các nền tảng kỹ thuật số làm cho trở nên sâu rộng hơn: người trẻ hôm nay bước ra khỏi “lũy tre làng” theo cả nghĩa đen (di dân đến các đô thị để học tập, làm việc) lẫn nghĩa bóng (bước vào không gian mạng toàn cầu), trong khi những ràng buộc tập tục, những nâng đỡ thiêng liêng từ cộng đoàn làng xã truyền thống không còn đủ sức che chắn họ trước những “sóng gió” của một thế giới đã đổi thay quá nhanh[6]. Khi đức tin của người trẻ chưa đủ vững vàng, sự “bật rễ” khỏi cộng đoàn quen thuộc này rất dễ khiến họ trở nên lung lay và nguội lạnh trong đời sống đức tin ngay khi bước vào một môi trường sống mới, dù là môi trường đô thị hay môi trường số.

1.2. Chủ nghĩa cá nhân và văn hóa hưởng thụ

Song song với toàn cầu hóa kỹ thuật số là sự lan rộng của chủ nghĩa cá nhân như một “não trạng” chi phối cách người trẻ nhìn về bản thân, về tha nhân và về ý nghĩa cuộc sống. Trong Thư Chung tháng 10 năm 2019, Hội đồng Giám mục Việt Nam đã nhận định rằng ảnh hưởng của chủ nghĩa cá nhân và trào lưu hưởng thụ đang khiến không ít người trẻ lạc hướng, rơi vào lối sống buông thả, sống ảo, sống vội và sống dửng dưng, vô cảm[7]. Nhận định này của các vị Chủ chăn là kết quả của một sự quan sát mục vụ gần gũi và đầy ưu tư: tinh thần vị tha vốn được các bậc hiền triết cũng như truyền thống văn hóa dân tộc đề cao dường như đang bị phai mờ trước chủ trương lợi nhuận của nền kinh tế thị trường, khiến chủ nghĩa cá nhân ngày càng ảnh hưởng sâu đậm lên cách sống và cách ứng xử của nhiều người, đặc biệt là giới trẻ[8].

Chủ nghĩa cá nhân này đi liền với một thứ văn hóa tiêu thụ đang từng bước “xâm nhập và điều khiển” nhiều bạn trẻ. Không ít người trẻ lấy việc sở hữu nhà cửa, xe cộ, điện thoại, trang sức làm tiêu chuẩn để đánh giá giá trị của một con người, coi những chuẩn mực về gia đình, xã hội và niềm tin trở thành “lạc hậu”, trong khi lại xem những lối sống “lệch chuẩn” là thời thượng, hợp thời[9]. Nền văn hóa hưởng thụ ấy còn được nuôi dưỡng bởi chính những cơ chế truyền thông, quảng cáo và mạng xã hội - những cơ chế có thể biến người trẻ thành những con người uể oải, lệ thuộc vào chủ nghĩa tiêu thụ, ám ảnh về thời gian rảnh rỗi và bị giam hãm trong những điều tiêu cực[10]. Nhiều bạn trẻ, dù tưởng mình đang sống khác biệt, độc đáo, nhưng rốt cuộc lại chạy theo đúng những gì mà các thế lực kinh tế và giải trí áp đặt, đến độ không còn phát huy được những ân huệ và tài năng rất riêng tư mà Thiên Chúa đã ban tặng cho mỗi người[11]. Trong bối cảnh ấy, những giá trị Tin Mừng như sự kiên nhẫn, đức khiết tịnh, tinh thần khó nghèo hay ơn gọi sống cho tha nhân dễ bị coi là “lạc hậu”, xa lạ, thậm chí phi lý đối với cảm thức chung của một xã hội đang say sưa với chủ nghĩa hưởng thụ.

1.3. Tác động của mạng xã hội đến đời sống tinh thần và tương quan liên vị

Không thể bàn về bối cảnh của người trẻ hôm nay mà không dừng lại phân tích vai trò trung tâm của mạng xã hội. Đức Thánh Giáo Hoàng Bênêđictô XVI đã sớm nhận ra rằng rất nhiều người, nhất là những người trẻ, đang coi mạng xã hội như một phần không thể tách rời của cuộc sống hằng ngày, bởi lẽ tính xã hội cùng với nhu cầu giao tiếp vốn là một đặc điểm cốt yếu của con người, mà mạng xã hội chính là hình thức giao tiếp nhanh nhạy và rộng khắp nhờ Internet[12]. Đối với phần lớn người trẻ hôm nay, ranh giới giữa đời sống “thực” và đời sống “ảo” ngày càng trở nên mờ nhạt: bạn bè thời công nghệ có thể ngồi cạnh nhau nơi quán cà phê, trò chuyện dăm ba câu, rồi sau đó mỗi người lại chìm vào thế giới riêng trên màn hình điện thoại thông minh của mình.

Về mặt tâm lý, các nghiên cứu về hệ lụy của truyền thông xã hội đối với người trẻ và gia đình trẻ tại Việt Nam đã chỉ ra một nghịch lý đáng lo ngại: khi bước ra khỏi thế giới mạng để trở về với cuộc sống thực, nhiều bạn trẻ lại cảm thấy cô đơn, bơ vơ, hoang mang, vì trong không gian mạng họ đã quen sống trong một thứ “ảo tưởng quyền lực”, tự do tô vẽ về bản thân theo cách mình mong muốn, từ vóc dáng, thể hình cho đến tính cách và năng lực. Tông huấn Christus Vivit cũng nhìn nhận rằng môi trường kỹ thuật số cũng là môi trường của sự cô đơn, thao túng và bạo lực, có thể khiến con người rơi vào nguy cơ lệ thuộc, cô lập và dần đánh mất sự tiếp xúc với thực tại cụ thể[13]. Như thế, mạng xã hội, dù mang lại những cơ hội kết nối chưa từng có, đồng thời cũng đang tái định hình một cách sâu xa cách người trẻ Việt Nam cảm nghiệm về sự thân mật, về cộng đoàn, và cả về chính sự hiện diện của Thiên Chúa trong đời sống nội tâm của họ.

2. Thực trạng đời sống đức tin của người trẻ

Trên nền bối cảnh văn hóa - xã hội - kỹ thuật số vừa phác họa, đời sống đức tin của người trẻ hôm nay mang những nét đặc trưng riêng. Ba đặc điểm nổi bật cần được ghi nhận là: tính cảm tính và thiếu chiều sâu của đức tin, khủng hoảng căn tính và ý nghĩa sống, và sự xa rời đời sống Giáo hội.

2.1. Đức tin mang tính cảm tính, thiếu chiều sâu

Sẽ là một sai lầm nếu vội vàng kết luận rằng người trẻ hôm nay đã đánh mất đức tin. Thực ra, phần lớn các em không hẳn rời xa Thiên Chúa một cách dứt khoát, nhưng lại khó tìm thấy Ngài giữa những ồn ào của thế giới; các em không bác bỏ Giáo hội, nhưng lại không dễ dàng chấp nhận những câu trả lời chỉ mang tính công thức, giáo điều. Nói cách khác, không phải người trẻ không muốn tin, nhưng các em muốn tin theo một cách thức có ý nghĩa hơn đối với chính đời sống của mình, một niềm tin có khả năng nâng đỡ và soi sáng những băn khoăn sâu thẳm nhất, chứ không phải một mớ tri thức giáo lý được tiếp nhận một cách thụ động. Trong khi đó, không ít mô hình giáo lý truyền thống vẫn còn đặt trọng tâm vào việc truyền đạt nội dung lý thuyết hơn là tạo ra một kinh nghiệm gặp gỡ sống động với Đức Kitô, khiến cho đức tin của nhiều bạn trẻ dừng lại ở mức độ cảm xúc bộc phát trong những dịp lễ hội, những buổi sinh hoạt sôi động, nhưng lại không đủ sức nâng đỡ đời sống thường nhật khi phải đối diện với thử thách hay những câu hỏi hiện sinh sâu xa.

Thực trạng “thờ ơ tôn giáo” nơi một bộ phận người trẻ Việt Nam, đặc biệt là những người trẻ di dân đến các thành phố lớn để học tập và làm việc, cũng cho thấy rõ hệ quả của một đức tin thiếu chiều sâu: khi bước ra khỏi môi trường quen thuộc mà không có một nền tảng đức tin và kiến thức đạo đủ vững chắc, người tín hữu trẻ rất dễ bị lung lay và trở nên nguội lạnh giữa muôn vàn áp lực của cuộc sống thị thành[14]. Chính những hạn chế trong việc đào tạo đức tin của Giáo hội, từ chương trình giáo lý còn nặng lý thuyết đến việc thiếu những người đồng hành thực sự lắng nghe, cũng góp phần không nhỏ làm nảy sinh và nuôi dưỡng thái độ thờ ơ này nơi người trẻ[15]. Đức tin, khi không được nuôi dưỡng bằng một đời sống cầu nguyện, học hỏi Lời Chúa và tham dự các Bí tích cách đều đặn, rất dễ trở thành một thứ tình cảm tôn giáo mơ hồ, tồn tại song song nhưng tách biệt khỏi những lựa chọn cụ thể của người trẻ trong học tập, tình yêu, nghề nghiệp hay cách sử dụng chính mạng xã hội của mình.

2.2. Khủng hoảng căn tính và ý nghĩa sống

Tuổi trẻ, tự bản chất, đã là một giai đoạn của việc kiếm tìm căn tính và ý nghĩa sống. Cuộc khủng hoảng ấy không chỉ là chuyện riêng của người trẻ ngoài đời, mà còn hiện diện ngay trong chính những người trẻ dấn thân đời sống thánh hiến: nhiều tu sĩ trẻ được đào tạo khá vững về thần học tín lý, luân lý hay Kinh Thánh, nhưng lại lúng túng khi phải đối diện với những vấn đề rất cụ thể của đời sống, một người bạn đang trầm cảm, một biến cố bất ngờ, cho thấy khoảng cách giữa kiến thức lý thuyết và khả năng đồng hành thực tế. Nếu ngay cả những người được đào tạo bài bản trong đời sống thánh hiến cũng gặp phải khoảng cách này, thì càng dễ hiểu vì sao phần đông người trẻ không có được sự huấn luyện tương tự, lại càng chật vật hơn trong hành trình đi tìm căn tính và ý nghĩa cuộc sống của chính mình.

Chuyên mục “Giải Đáp Thắc Mắc cho người trẻ Công giáo” trên trang WHĐ đã nhiều lần trực tiếp trả lời cho những băn khoăn rất thật của người trẻ về ý nghĩa cuộc sống, về cách vượt qua những giai đoạn khủng hoảng tâm lý tuổi mới lớn, cho thấy đây là một nhu cầu mục vụ cấp thiết chứ không phải là một vấn đề thứ yếu[16]. Người trẻ hôm nay, sống giữa một “biển thông tin” đa chiều, dễ rơi vào tình trạng không còn định hướng được đâu là mục tiêu và ý nghĩa cho cuộc đời mình, giống như “con tàu giữa biển khơi mà không có bánh lái”[17]. Đáng lưu ý hơn, chính môi trường mạng xã hội, với những tiêu chuẩn so sánh không ngừng về ngoại hình, thành tích và số lượng người theo dõi, lại có thể khoét sâu thêm cảm giác bất an và vô nghĩa nơi người trẻ, đặc biệt khi các em đánh đồng giá trị bản thân với những chỉ số ảo trên màn hình điện thoại. Khủng hoảng căn tính, khi không được đồng hành và soi sáng bởi một cái nhìn đức tin về phẩm giá con người như hình ảnh Thiên Chúa, rất dễ trượt dài thành một khủng hoảng ý nghĩa sống sâu xa hơn.

2.3. Sự xa rời đời sống Giáo hội

Hệ quả tất yếu của đức tin cảm tính, thiếu chiều sâu và của khủng hoảng căn tính chưa được giải quyết, là hiện tượng ngày càng nhiều người trẻ xa rời đời sống bí tích và cộng đoàn của Giáo hội. Nhìn vào thực trạng đời sống đức tin của giới trẻ Công giáo Việt Nam, không ít mục tử phải bùi ngùi nhìn nhận rằng bên cạnh một thiểu số người trẻ còn mặn mà với đời sống đức tin, vẫn còn một số khá đông đang lạnh nhạt, thậm chí rời xa việc sống đạo, vì cảm thấy khó chịu, thậm chí bực bội trước sự hiện diện của Giáo hội trong đời sống mình. Đây là một nhận định thẳng thắn, đòi buộc chính Giáo hội phải khiêm tốn nhìn lại cung cách hiện diện và đồng hành của mình, chứ không chỉ quy trách nhiệm một chiều cho người trẻ.

Nguyên nhân trước hết là từ gia đình: khi cấu trúc gia đình ba thế hệ dần được thay thế bởi gia đình hạt nhân, những thói quen đọc kinh chung, cầu nguyện sáng tối cũng dần mai một; không ít phụ huynh còn coi việc học văn hóa quan trọng hơn việc nuôi dưỡng đức tin, sẵn sàng cho con tạm nghỉ giáo lý để tập trung học thêm, khiến đức tin trở thành điều “thứ yếu” trong mắt con cái. Thứ hai là từ chính Giáo hội: sức hút của giáo xứ đôi khi chưa đủ mạnh để lôi cuốn người trẻ, đội ngũ giáo lý viên còn thiếu đào tạo sư phạm, tương quan giữa mục tử và đoàn chiên đôi khi còn xa cách, khiến người trẻ không cảm nhận được sự nâng đỡ, yêu thương thực sự từ cộng đoàn đức tin của mình. Thứ ba là từ xã hội: chủ nghĩa tiêu thụ và trào lưu tục hóa đã và đang chi phối cách nhìn và lối sống của nhiều người trẻ, khiến các chuẩn mực về gia đình, xã hội và niềm tin tôn giáo trước đây bị coi là “lạc hậu”. Và cuối cùng, chính người trẻ cũng phải nhìn lại mình: kỹ thuật số đang quản lý phần lớn thời gian và cảm xúc của các em, khiến quỹ thời gian dành cho Thiên Chúa và cho những tương quan sâu xa với gia đình, bạn bè ngày càng bị thu hẹp lại.

Bên cạnh những nguyên nhân nội tại của đời sống Giáo hội và xã hội vừa nêu, chính mạng xã hội cũng góp phần làm trầm trọng thêm hiện tượng xa rời này theo cách riêng của nó: đôi khi việc dành quá nhiều thời gian cho thế giới “online” lại kéo người trẻ lìa xa chính Giáo hội và Thiên Chúa, khiến sự hiện diện thể lý, gắn bó và bền vững nơi cộng đoàn giáo xứ trở nên ít cấp thiết hơn trong nhận thức của nhiều bạn trẻ. Sự xa rời đời sống Giáo hội, vì thế, không nên được hiểu đơn giản như một sự khước từ đức tin một cách dứt khoát, nhưng thường là một tiến trình rời xa từ từ, âm thầm, bắt đầu bằng việc lơ là sinh hoạt cộng đoàn, rồi dần dần đến chỗ đức tin trở thành một ký ức riêng tư, tách biệt khỏi đời sống bí tích và Giáo hội hữu hình.

3. Những cơ hội và thách đố trong giáo dục đức tin

Từ thực trạng có thể thấy môi trường kỹ thuật số không đơn thuần là “kẻ thù” cũng không phải là “cứu tinh” của đời sống đức tin người trẻ, nhưng là “đồng tiền luôn có hai mặt”, và điều này hoàn toàn đúng khi bàn về tác động của thế giới số trên đời sống đức tin của người trẻ Việt Nam hôm nay.[18]

3.1. Cơ hội

3.1.1. Môi trường số như không gian truyền giáo mới

Trong Thư Chung năm 2025, Hội đồng Giám mục Việt Nam đã mời gọi các thành phần Dân Chúa hãy hiện diện trong môi trường kỹ thuật số này với ý thức mình là những môn đệ được Chúa trao cho sứ mạng[19]. Trên thực tế, hầu hết các giáo phận tại Việt Nam hiện nay đều đã có trang web, trang mạng xã hội chính thức để kết nối với cộng đồng Dân Chúa; nhiều linh mục, tu sĩ và bạn trẻ Công giáo năng động đang sử dụng Facebook, YouTube, TikTok để chia sẻ Lời Chúa, cầu nguyện trực tuyến hay tổ chức các nhóm thảo luận đức tin, hình thành nên những “giáo xứ điện tử” qua việc phát trực tiếp Thánh lễ, các lớp giáo lý online, hay các nhóm đọc kinh chung qua các nền tảng họp trực tuyến.[20] Đặc biệt, một số người trẻ Công giáo tiên phong còn được gọi là những “nhà truyền giáo kỹ thuật số”, tình nguyện đem chính kỹ năng công nghệ của mình để phục vụ cho việc loan báo Tin Mừng[21]. Nếu quảng trường là nơi Chúa Giêsu và các Tông đồ đã từng rao giảng và gặp gỡ dân chúng, thì không gian số hôm nay - nơi mà người trẻ dành phần lớn thời gian của mình chính là “lục địa truyền giáo mới”, một “Areopagus mới” mà Giáo hội không thể khước từ bước vào.[22]

3.1.2. Khả năng tiếp cận tri thức và giáo huấn Hội Thánh

Chưa bao giờ trong lịch sử, kho tàng giáo huấn của Hội Thánh - từ Kinh Thánh, các văn kiện Công đồng, các Thông điệp và Tông huấn của các Đức Giáo Hoàng, đến các bài giáo lý, các bài giảng lại trở nên dễ tiếp cận đến thế đối với người trẻ, chỉ với một cú chạm trên màn hình điện thoại. Nhờ không gian mạng, giới trẻ có thể tiếp cận kho tàng kiến thức phong phú về đức tin một cách nhanh chóng, đồng thời tìm thấy cộng đoàn và sự nâng đỡ đức tin qua các nhóm trực tuyến, các diễn đàn Công giáo, nơi các em có thể trao đổi, học hỏi và cầu nguyện chung dù ở cách xa nhau về mặt địa lý.[23] Chính vì ý thức được tiềm năng lớn lao này, Bộ Truyền Thông của Tòa Thánh, trong văn kiện mục vụ “Hướng tới sự hiện diện tròn đầy”, đã khẳng định rằng vấn đề không còn là có nên tham gia vào thế giới kỹ thuật số hay không, nhưng là tham gia như thế nào cho phù hợp với tinh thần Tin Mừng[24]. Tại Việt Nam, Ủy ban Truyền Thông Xã hội trực thuộc Hội Đồng Giám Mục Việt Nam cũng thường xuyên tổ chức các khóa tập huấn kỹ năng truyền thông cho người trẻ, nhấn mạnh việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa chuyên môn công nghệ với linh đạo và đạo đức truyền thông Công giáo[25]. Khả năng tiếp cận tri thức này, nếu được các nhà giáo dục đức tin biết khai thác và định hướng đúng đắn, có thể trở thành một công cụ mạnh mẽ để bổ túc, làm phong phú và cá vị hóa hành trình huấn giáo truyền thống.

3.2. Thách đố

3.2.1. Nhiễu loạn thông tin và khủng hoảng niềm tin

Mặt trái của khả năng tiếp cận thông tin không giới hạn chính là tình trạng nhiễu loạn thông tin mà người trẻ Việt Nam phải đối diện mỗi ngày. Trong một thế giới thông tin đa chiều, thực hư xen lẫn với những giả dối, không ít người trẻ chới với trong niềm tin còn yếu kém của mình, dễ rơi vào trạng thái “a dua”: cái gì cũng tin, cái gì cũng nghi vấn, và tin hay không phần lớn tùy thuộc vào số lượng người ủng hộ hơn là chất lượng và tính xác thực của thông tin[26]. Ngay cả niềm tin vào Thiên Chúa, trong bối cảnh ấy, cũng có nguy cơ bị đặt vào tình trạng nghi ngờ, thận trọng, hoặc bị gạt sang một bên với thái độ “thế nào cũng được”. Bên cạnh đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo càng làm gia tăng thêm mức độ phức tạp của vấn nạn này: các nhà nghiên cứu về mục vụ truyền thông tại Việt Nam đã cảnh báo về nguy cơ con người bị chính các thuật toán “lèo lái” sở thích và lập trường của mình, đòi hỏi một sự hợp tác liên ngành giữa giới công nghệ, giáo dục, luân lý và tôn giáo để xây dựng những chuẩn mực bảo vệ phẩm giá con người trong môi trường số[27]. Đối với người trẻ đang trong giai đoạn hình thành các xác tín nền tảng về luân lý và tôn giáo, việc liên tục bị “dội bom” bởi vô số luồng thông tin mâu thuẫn nhau có thể khiến các em mất dần khả năng phân định đâu là chân lý đáng tin cậy.

3.2.2. Cô lập và lệ thuộc công nghệ

Như đã phân tích ở phần 1.3, nghịch lý giữa kết nối ảo và cô lập thực là một trong những thách đố nhức nhối nhất của thời đại số đối với người trẻ Việt Nam. Một thực tế đáng lo ngại được ghi nhận qua các quan sát mục vụ là: không chỉ người trẻ ngoài đời, mà ngay cả trong giới tu sĩ, linh mục, tình trạng dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội cũng đang dần bào mòn sự cần thiết của đời sống cầu nguyện và đời sống cộng đoàn, khiến những tương tác giữa người và người thật dần bị đánh mất. Việc sử dụng mạng xã hội không đúng cách có thể dẫn đến nhiều mối đe dọa cho đời sống người trẻ: nghiện mạng xã hội, lơ là những tương giao trực tiếp với người chung quanh, sống trong ảo tưởng về bản thân, và nguy hiểm nhất là đánh mất khả năng phân định đâu là giá trị thật, đâu là giá trị ảo trong cuộc sống. Tình trạng lệ thuộc công nghệ nơi người trẻ không đơn thuần là một vấn đề về thói quen sử dụng thời gian, nhưng chạm đến chính ý chí và tự do nội tâm - những nền tảng thiết yếu cho một đời sống đức tin trưởng thành, vốn đòi hỏi khả năng tự chủ, chọn lựa có ý thức và bền vững.

3.2.3. Suy giảm đời sống nội tâm và khả năng cầu nguyện

Cầu nguyện, tự bản chất, là một hành vi đòi hỏi sự thinh lặng, sự tập trung và một khả năng “ở lại” trong hiện diện của Thiên Chúa mà không cần đến những kích thích liên tục từ bên ngoài - đây chính là điều mà môi trường số, với nhịp độ dồn dập của thông báo, tin nhắn và nội dung giải trí, làm cho trở nên đặc biệt khó khăn đối với người trẻ hôm nay. Các quan sát cho thấy khi đời sống cầu nguyện và đời sống cộng đoàn bị mạng xã hội lấn át, những tương tác thiêng liêng cần thiết cho sự trưởng thành nội tâm cũng dần bị đánh mất theo. Đồng hành với người trẻ trong thời đại Internet đòi hỏi phải giúp các em vun trồng lại tình yêu đối với việc cầu nguyện, bởi lẽ chính việc cầu nguyện mới giúp người trẻ luyện được thói quen lắng nghe và suy niệm trong thinh lặng. Các nghiên cứu về sức khỏe tâm lý của người trẻ cũng cho thấy những ai có đời sống cầu nguyện đều đặn và giấc ngủ tốt thường có sức bật tinh thần cao hơn hẳn trước những khủng hoảng của cuộc sống, trong khi việc sử dụng, lạm dụng rồi lệ thuộc vào Internet lại từng bước ảnh hưởng tiêu cực đến các mối tương quan và đời sống nội tâm của các em[28]. Khi thói quen kiểm tra điện thoại liên tục và nỗi sợ bỏ lỡ thông tin lấn át đời sống thiêng liêng, người trẻ dần đánh mất khả năng ở một mình với chính mình và với Thiên Chúa trong thinh lặng - điều mà truyền thống linh đạo Kitô giáo vẫn luôn xem là khởi điểm không thể thiếu của mọi đời sống cầu nguyện trưởng thành.

3.2.4. Đứt gãy căn tính và mất gốc

Sau cùng, một trong những thách đố sâu xa nhất mà Tông huấn Christus Vivit nêu bật, chính là nguy cơ “di cư kỹ thuật số”: khi đắm chìm quá sâu trong thế giới ảo, người trẻ có thể dần rời xa gốc rễ gia đình và truyền thống đức tin, tự đắm mình trong một thế giới đơn độc và mất định hướng thiêng liêng[29]. Đức tin Kitô giáo, tự bản chất, là một đức tin có tính truyền thống, nghĩa là được trao ban, đón nhận và sống trong sự liên tục với một cộng đoàn, một lịch sử, một dòng chảy các chứng nhân đi trước. Trong thời đại toàn cầu hóa và kỹ thuật số, tiến trình hội nhập văn hóa của người trẻ không chỉ còn liên quan đến các truyền thống cổ truyền của dân tộc và tôn giáo, mà còn phải đối diện với một nền văn hóa hiện đại nơi con người dễ bị cuốn vào chủ nghĩa tiêu thụ, chủ nghĩa cá nhân và thế giới ảo; nguy cơ lớn nhất của thời đại này không hẳn là đánh mất đức tin, nhưng là đánh mất cảm thức thiêng liêng, khi đức tin bị tách rời khỏi nhịp sống hằng ngày. Điều này lại càng đáng lưu tâm hơn trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, nơi đức tin Công giáo thường được vun đắp và truyền thụ qua các cấu trúc cộng đoàn chặt chẽ, gia đình đạo đức, giáo xứ, các hội đoàn, mà lối sống “du mục kỹ thuật số” của nhiều người trẻ hôm nay khó lòng đáp ứng được.

Tóm lại, người trẻ hôm nay lớn lên trong một bối cảnh văn hóa - xã hội được định hình sâu sắc bởi toàn cầu hóa, chủ nghĩa cá nhân, văn hóa hưởng thụ và sự hiện diện bao trùm của mạng xã hội - một bối cảnh vừa mở ra những chân trời mới, vừa đặt ra những áp lực chưa từng có lên tiến trình trưởng thành nhân bản và thiêng liêng của các em. Trong bối cảnh ấy, đời sống đức tin của nhiều người trẻ có nguy cơ trở nên cảm tính và thiếu chiều sâu, đi kèm với một cuộc khủng hoảng căn tính và ý nghĩa sống ngày càng trầm trọng, dẫn đến hiện tượng xa rời đời sống bí tích và cộng đoàn Giáo hội. Chính môi trường kỹ thuật số vốn là nguyên nhân của không ít thách đố lại đồng thời cũng mở ra những cơ hội quý giá cho công cuộc giáo dục đức tin, từ khả năng biến không gian số thành “lục địa truyền giáo mới” đến việc phổ cập khả năng tiếp cận kho tàng tri thức và giáo huấn của Hội Thánh.

Điều này vừa là thách đố vừa là cơ hội, là điểm khởi đầu không thể bỏ qua cho bất cứ nỗ lực nào muốn canh tân công cuộc giáo dục đức tin cho người trẻ hôm nay. Nếu chỉ dừng lại ở thái độ than phiền, lên án hay né tránh môi trường số, Giáo hội sẽ đánh mất một trong những “quảng trường” quan trọng nhất của thời đại để gặp gỡ và đồng hành với người trẻ. Ngược lại, nếu chỉ chạy theo công nghệ mà không có một nền tảng thần học - mục vụ vững chắc để phân định và định hướng, công cuộc giáo dục đức tin có nguy cơ đánh mất chính bản chất và cùng đích của mình. Chính vì thế, để có thể đáp lại một cách khôn ngoan và hiệu quả trước thực trạng đã được phân tích cần phải quay về với chính nguồn mạch của đức tin Kitô giáo - Đức Kitô hằng sống, và lắng nghe giáo huấn của Hội Thánh về căn tính và ơn gọi của người trẻ trong ánh sáng của Tin Mừng.

M. Ter. Thanh Xuân (Học viện Sài Gòn), FMI