Tuổi thơ và làn sóng công nghệ

Là những Nhà Giáo dục, những bậc phụ huynh hay những người làm việc trực tiếp với trẻ em, chúng ta nên làm gì?

Tuổi thơ là khoảng thời gian đẹp nhất của đời người. Nơi đó, mỗi người có một không gian riêng để làm nên những kỷ niệm. Và khi tháng năm qua đi, những kỷ niệm ấy được lưu giữ nơi miền ký ức, mà mỗi lần được ôn nhớ lại thì chắc hẳn ai trong chúng ta cũng trào dâng những cảm xúc khó tả và chẳng bao giờ quên vì nó đã trở thành một phần lịch sử của cuộc đời.

Trẻ em đã từng có một khoảng trời tuổi thơ

Cách đây khoảng vài chục năm về trước, trẻ em đã từng có một khoảng trời tuổi thơ đầy ắp những tiếng cười, đó là những trưa hè gian nắng, đá banh, tắm sông, bắt cua, bắt cá, thả diều, đuổi bắt, trốn tìm... được chuyện trò ríu rít với những bạn bè cùng trang lứa sau những giờ học tập ở trường. Tuổi thơ được làm nên trong một không gian rộng lớn của những cánh đồng, hàng cây, ven đường, bờ ao, được hòa mình với thiên nhiên một cách thú vị. Và trong những ngày rong chơi ấy, những đứa trẻ vô tình học được những kỹ năng sinh tồn. Kỹ năng bơi lội cũng nhờ tắm sông nhiều mà tự biết bơi, kỹ năng phân biệt được cây gì, quả gì trên rừng có thể ăn được khi đói cũng nhờ những lần đi kiếm củi với chúng bạn mà biết...Có khi học được những bài học sau những trận đòn của ba mẹ vì nghịch dại mà nên khôn. Và trong không gian tuổi thơ ấy, trẻ em được lớn lên cách tự nhiên mà không sợ hãi điều gì.

Tuổi thơ với tình làng nghĩa xóm

Những tháng năm chưa có Internet, trong làng chỉ có một cái tivi đen trắng, mọi người cùng rủ nhau đi xem. Khi chưa có điện thoại thì những lời lẽ thắm đượm tình yêu, tình bạn, tình gia đình được trao gửi cho nhau cách thân thương qua những dòng thư viết tay thật quý giá. Khi nhà có gì ngon: một quả bí, bầu, cá bắt ngoài đồng...thì những đứa trẻ học biết cách sẻ chia khi được mẹ sai mang sang biếu nhà bên cạnh một ít…tình làng, nghĩa xóm trở nên gần gũi. Những đứa trẻ lại có cơ hội đến nhà nhau để rủ đi chơi và sự nối kết giữa con người trở nên bền chặt. Nhân cách và lòng nhân hậu của những đứa trẻ được nuôi dưỡng bởi những cử chỉ nho nhỏ, những thói quen hằng ngày cũng được hình thành từ cách sống chất phác, đơn sơ bình dị của những người cha người mẹ cần cù, lam lũ. Những cử chỉ quan tâm, lễ phép đầy nhân bản với những bài học đầu đời từ gia đình cho đến nhà trường và xã hội đều được chú trọng.

Rồi một ngày...

Những điều tưởng chừng căn bản nhất làm nên giá trị của một cuộc sống nhân văn ấy lại bị thay đổi một cách chóng mặt, nhanh như một cơn bão, khiến con người đảo điên bởi “làn sóng công nghệ”. Tuổi thơ của một đứa trẻ giờ đây, được thu nhỏ lại nơi chiếc điện thoại thông minh. Trong không gian bé xíu ấy, lại là một thế giới được kết nối rộng lớn và đầy hiểm nguy, và nguy cơ tìm ẩn bởi những sự dẫn dụ tinh vi của thuật toán. Số lượng bạn bè không còn chỉ quanh quẩn trong thôn xóm nữa, nhưng chỉ một cái lướt nhẹ là có thể kết bạn khắp năm châu. Những trò chơi dân gian được thay thế bằng những game bạo lực, cái thú rủ nhau ra đồng mò cua, bắt ốc, đá banh, tắm sông bỗng trở nên xa lạ với trẻ em hiện đại. Những dòng thư viết tay bày tỏ tâm sự được thay thế bởi những tin nhắn Zalo, Messenger, Viber...những câu chuyện vui đùa lành mạnh được thay thế bởi những comment trong một không gian ảo. Bữa cơm gia đình đầy tiếng cười với những câu chuyện dí dỏm của các thành viên kể cho nhau nghe, giờ đây chỉ là một không gian vắng lặng và xao nhãng bởi mỗi người một chiếc điện thoại trên tay. Những hình ảnh bạn bè, hàng xóm, láng giềng, giúp đỡ nhau khi hoạn nạn lại trở nên phiền toái, mất thời gian. Những giá trị lễ nghĩa bị giản lược và coi như không cần thiết. Thế rồi, bố mẹ cứ lao theo cuộc sống cơm áo, gạo tiền đi từ sáng đến khuya, con cái được gửi cho cô giáo lo từ A-Z. Những vấn đề của con cái được giải quyết bằng tiền hơn là thời gian và sự lắng nghe. Và thế là, có những đứa trẻ cô đơn tự trong tâm hồn, bế tắc trước những áp lực của cuộc sống và đánh mất cả chính mình lúc nào không hay. Khi chiếc điện thoại đưa những đứa trẻ cuốn theo “làn sóng công nghệ” đi vào một “đại dương” bao la với những khối lượng thông tin khổng lồ hấp dẫn, kích thích trí tò mò khiến người trẻ dễ mất phương hướng không biết phân định đâu là thật và ảo. Những chiêu thức lừa đảo, dụ dỗ ngày càng phức tạp và tinh vi đặt các em vào những tình thế hiểm nguy và dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết.

Là những Nhà Giáo dục, những bậc phụ huynh hay những người làm việc trực tiếp với trẻ em, chúng ta nên làm gì? Liệu chúng ta có để mặc cho tuổi thơ của những đứa trẻ bị đánh cắp một cách vô tình, hay những giá trị nhân văn tốt đẹp bị cuốn trôi mà bất lực trước “làn sóng công nghệ”. Là những nữ tu Con Đức Mẹ Vô Nhiễm với sứ mạng giáo dục văn hóa và đức tin cho người trẻ hay những người được giao phó cho đặc sủng “vẽ vời con trẻ biết đàng lên trời”. (Đức Cha Chabanon) chúng ta phải nỗ lực thế nào để có thể giúp các em “lướt sóng” hay tạo cho các em có một “lá chắn” để khỏi bị tổn thương trước những đợt sóng có vẻ vô hại nhưng đầy hiểm nguy? Điều duy nhất mà chúng ta có thể làm là học. Học để hiểu, biết, yêu thương và phục vụ. Hiểu những gì đang xảy xa trong thế giới, biết những gì cần và không cần, nên và không nên, yêu thương cảm thông để đồng hành với người trẻ. Sẵn sàng phục vụ và không ngại khó trước mọi thách đố của hoàn cảnh. Có lẽ, để làm được điều này, ngoài tình yêu và sự quan tâm, chúng ta cần nỗ lực không ngừng để cập nhật kiến thức, kỹ năng để có khả năng hỗ trợ và giúp các bạn trẻ phòng tránh những nguy cơ gây hại trước “làn sóng công nghệ”. Ước mong một chút suy tư làm nên một chút thao thức cho sứ mạng giáo dục người trẻ hôm nay.

M. Catariana Nguyễn Thị Tâm, FMI