Rối loạn tâm thần
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – 11 tháng 9 năm 2026
NHỮNG THÔNG TIN CHÍNH
- Gần 1 trong 7 người trên thế giới đang sống với một rối loạn tâm thần.
- Rối loạn tâm thần có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống hằng ngày và gây ra tình trạng đau khổ kéo dài nếu không được điều trị.
- Có nhiều loại rối loạn tâm thần khác nhau.
- Có những phương pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả.
- Phần lớn người mắc rối loạn tâm thần không được tiếp cận với dịch vụ chăm sóc hiệu quả.
RỐI LOẠN TÂM THẦN LÀ GÌ?
Rối loạn tâm thần được đặc trưng bởi sự rối loạn có ý nghĩa về mặt lâm sàng trong nhận thức, điều hòa cảm xúc hoặc hành vi của một cá nhân. Tình trạng này thường đi kèm với những suy giảm về sức khỏe tinh thần và ảnh hưởng đáng kể đến các sinh hoạt quan trọng trong cuộc sống.
Có nhiều loại rối loạn tâm thần khác nhau. Rối loạn tâm thần cũng có thể được gọi là các tình trạng sức khỏe tâm thần.
Thuật ngữ tình trạng sức khỏe tâm thần có phạm vi rộng hơn, bao gồm rối loạn tâm thần, khuyết tật tâm lý – xã hội và những trạng thái tâm thần khác liên quan đến sự đau khổ đáng kể, suy giảm chức năng hoặc nguy cơ tự gây hại. Tờ thông tin này tập trung vào các rối loạn tâm thần được mô tả trong Phân loại Bệnh tật Quốc tế lần thứ 11 (ICD-11).
Năm 2023, gần 1,2 tỷ người, tương đương 1 trong 7 người trên toàn thế giới, đang sống với một rối loạn tâm thần. Trong đó, rối loạn lo âu và rối loạn trầm cảm là những dạng phổ biến nhất.
Mặc dù đã có các phương pháp phòng ngừa và điều trị hiệu quả, phần lớn người mắc rối loạn tâm thần vẫn không được tiếp cận với dịch vụ chăm sóc hiệu quả. Nhiều người cũng phải đối mặt với kỳ thị, phân biệt đối xử và những vi phạm quyền con người.
1. Rối loạn lo âu
Năm 2023, có khoảng 470 triệu người sống với một rối loạn lo âu, trong đó có 146 triệu trẻ em và thanh thiếu niên.
Rối loạn lo âu được đặc trưng bởi nỗi sợ hãi và lo lắng quá mức, đi kèm với những rối loạn về hành vi. Các triệu chứng đủ nghiêm trọng để gây ra sự đau khổ đáng kể hoặc làm suy giảm đáng kể khả năng hoạt động của một người.
Có nhiều loại rối loạn lo âu, chẳng hạn:
- Rối loạn lo âu lan tỏa – đặc trưng bởi sự lo lắng quá mức.
- Rối loạn hoảng sợ – đặc trưng bởi các cơn hoảng sợ.
- Rối loạn lo âu xã hội – đặc trưng bởi sự sợ hãi và lo lắng quá mức trong các tình huống xã hội.
- Rối loạn lo âu chia ly – đặc trưng bởi sự sợ hãi hoặc lo âu quá mức khi phải xa cách những người mà cá nhân có mối gắn bó tình cảm sâu sắc.
- Và các dạng khác.
Có các phương pháp điều trị tâm lý hiệu quả. Tùy thuộc vào độ tuổi và mức độ nghiêm trọng, thuốc cũng có thể được cân nhắc.
2. Trầm cảm
Năm 2023, có khoảng 322 triệu người sống với trầm cảm, trong đó có 43 triệu trẻ em và thanh thiếu niên.
Trầm cảm khác với những thay đổi tâm trạng thông thường và những phản ứng cảm xúc ngắn hạn trước các khó khăn trong cuộc sống hằng ngày.
Trong một giai đoạn trầm cảm, người bệnh có tâm trạng buồn bã, cáu kỉnh hoặc trống rỗng, hoặc mất hứng thú/không còn cảm thấy vui thích với các hoạt động mà trước đây họ yêu thích. Những biểu hiện này xuất hiện trong phần lớn thời gian của ngày, gần như mỗi ngày, và kéo dài ít nhất 2 tuần.
Các triệu chứng khác có thể bao gồm:
- Khó tập trung.
- Cảm giác tội lỗi quá mức hoặc tự đánh giá thấp bản thân.
- Cảm giác tuyệt vọng về tương lai.
- Có suy nghĩ về cái chết hoặc tự tử.
- Rối loạn giấc ngủ.
- Thay đổi khẩu vị hoặc cân nặng.
- Cảm thấy đặc biệt mệt mỏi hoặc thiếu năng lượng.
Người mắc trầm cảm có nguy cơ tự tử cao hơn.
Có các phương pháp điều trị tâm lý hiệu quả. Tùy thuộc vào độ tuổi và mức độ nghiêm trọng, thuốc cũng có thể được cân nhắc.
3. Rối loạn lưỡng cực
Năm 2023, có khoảng 36 triệu người mắc rối loạn lưỡng cực, trong đó có 3,3 triệu thanh thiếu niên từ 10–19 tuổi.
Người mắc rối loạn lưỡng cực trải qua sự luân phiên giữa các giai đoạn trầm cảm và những giai đoạn có triệu chứng hưng cảm.
Trong giai đoạn trầm cảm, người bệnh có tâm trạng buồn bã, cáu kỉnh hoặc trống rỗng, hoặc mất hứng thú và niềm vui trong các hoạt động.
Các triệu chứng hưng cảm có thể bao gồm:
- Cảm giác hưng phấn hoặc dễ cáu kỉnh.
- Tăng hoạt động hoặc tăng năng lượng.
- Nói nhiều hơn.
- Suy nghĩ xuất hiện dồn dập, khó kiểm soát.
- Tăng cảm giác tự tin về bản thân.
- Giảm nhu cầu ngủ.
- Dễ bị phân tâm.
- Hành vi bốc đồng hoặc liều lĩnh.
Người mắc rối loạn lưỡng cực có nguy cơ tự tử cao hơn.
Các phương pháp điều trị hiệu quả bao gồm giáo dục tâm lý, tăng cường chức năng xã hội và sử dụng thuốc.
4. Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD)
PTSD có thể phát triển sau khi một người trải qua hoặc tiếp xúc với một sự kiện hoặc chuỗi sự kiện cực kỳ đe dọa hoặc kinh hoàng.
PTSD được đặc trưng bởi:
- Tái trải nghiệm sự kiện sang chấn trong hiện tại, chẳng hạn như ký ức xâm nhập, hồi tưởng hoặc ác mộng.
- Né tránh những suy nghĩ và ký ức về sự kiện, hoặc né tránh các hoạt động, tình huống hay con người gợi nhớ đến sự kiện đó.
- Cảm nhận dai dẳng về một mối đe dọa đang hiện hữu hoặc ở mức độ cao.
Các triệu chứng kéo dài ít nhất vài tuần và gây suy giảm đáng kể khả năng hoạt động.
Có các phương pháp điều trị tâm lý hiệu quả.
5. Tâm thần phân liệt
Năm 2023, tâm thần phân liệt ảnh hưởng đến khoảng 27 triệu người, tương đương khoảng 1 trong 300 người trên toàn thế giới.
Người mắc tâm thần phân liệt có tuổi thọ trung bình thấp hơn khoảng 9 năm so với dân số nói chung.
Tâm thần phân liệt được đặc trưng bởi những suy giảm đáng kể trong khả năng nhận thức và những thay đổi về hành vi.
Các triệu chứng có thể bao gồm:
- Hoang tưởng kéo dài.
- Ảo giác.
- Suy nghĩ rối loạn.
- Hành vi cực kỳ rối loạn.
- Kích động cực độ.
- Khó khăn dai dẳng trong hoạt động nhận thức.
Có các phương pháp điều trị hiệu quả, bao gồm dùng thuốc, giáo dục tâm lý, can thiệp gia đình và phục hồi chức năng tâm lý – xã hội.
6. Rối loạn ăn uống
Năm 2023, có khoảng 18 triệu người mắc rối loạn ăn uống, trong đó có 4,7 triệu trẻ em và thanh thiếu niên.
Các rối loạn ăn uống như chán ăn tâm thần (anorexia nervosa) và chứng cuồng ăn (bulimia nervosa) liên quan đến hành vi ăn uống bất thường, sự bận tâm quá mức với thức ăn cũng như những lo lắng đáng kể về cân nặng và hình dáng cơ thể.
Các triệu chứng hoặc hành vi có thể gây:
- Nguy cơ hoặc tổn hại đáng kể đến sức khỏe.
- Đau khổ tâm lý đáng kể.
- Suy giảm đáng kể khả năng hoạt động.
Chán ăn tâm thần thường khởi phát ở tuổi vị thành niên hoặc giai đoạn đầu của tuổi trưởng thành và liên quan đến nguy cơ tử vong sớm do những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hoặc tự tử.
Người mắc chứng cuồng ăn có nguy cơ cao hơn về sử dụng chất, hành vi tự sát và các biến chứng sức khỏe.
Việc điều trị thường có sự tham gia của gia đình, người thân và các phương pháp giúp người bệnh thay đổi suy nghĩ, cảm xúc và hành vi.
7. Rối loạn hành vi gây rối và rối loạn hành vi chống đối xã hội
Năm 2023, có khoảng 39 triệu trẻ em và thanh thiếu niên sống với rối loạn hành vi – chống đối xã hội.
Rối loạn này còn được gọi là rối loạn hành vi (conduct disorder) và là một trong hai dạng rối loạn hành vi gây rối và chống đối xã hội; dạng còn lại là rối loạn chống đối thách thức.
Những rối loạn này được đặc trưng bởi các vấn đề hành vi dai dẳng, chẳng hạn:
- Liên tục chống đối hoặc không tuân theo.
- Liên tục có những hành vi vi phạm các quyền cơ bản của người khác.
- Vi phạm nghiêm trọng các chuẩn mực, quy tắc hoặc pháp luật phù hợp với lứa tuổi.
Rối loạn thường khởi phát trong thời thơ ấu, mặc dù không phải lúc nào cũng vậy.
Các phương pháp điều trị tâm lý hiệu quả bao gồm giải quyết vấn đề dựa trên nhận thức và/hoặc huấn luyện kỹ năng xã hội. Những phương pháp này thường có sự tham gia của cha mẹ, người chăm sóc và giáo viên.
8. Rối loạn phát triển thần kinh
Rối loạn phát triển thần kinh là những rối loạn về hành vi và nhận thức xuất hiện trong giai đoạn phát triển, liên quan đến những khó khăn đáng kể trong việc tiếp thu và thực hiện các chức năng trí tuệ, vận động, ngôn ngữ hoặc xã hội.
Nhóm này bao gồm:
- Rối loạn phát triển trí tuệ.
- Rối loạn phổ tự kỷ.
- Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD).
- Và các rối loạn khác.
ADHD
ADHD được đặc trưng bởi kiểu không chú ý và/hoặc tăng động – bốc đồng dai dẳng, gây ảnh hưởng tiêu cực trực tiếp đến hoạt động học tập, nghề nghiệp hoặc xã hội.
Rối loạn phát triển trí tuệ
Đặc trưng bởi những hạn chế đáng kể trong hoạt động trí tuệ và hành vi thích ứng, bao gồm những khó khăn trong các kỹ năng khái niệm, xã hội và thực hành cần thiết cho cuộc sống hằng ngày.
Rối loạn phổ tự kỷ
Rối loạn phổ tự kỷ bao gồm một nhóm đa dạng các tình trạng, đặc trưng bởi một mức độ khó khăn nhất định trong:
- Giao tiếp xã hội.
- Tương tác xã hội qua lại.
- Những kiểu hành vi, mối quan tâm hoặc hoạt động bị giới hạn, lặp đi lặp lại và thiếu linh hoạt.
Có các phương pháp điều trị hiệu quả, bao gồm can thiệp tâm lý – xã hội, can thiệp hành vi, hoạt động trị liệu và trị liệu ngôn ngữ. Đối với một số chẩn đoán và nhóm tuổi nhất định, thuốc cũng có thể được cân nhắc.
CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ
Tại bất kỳ thời điểm nào, nhiều yếu tố khác nhau ở cấp độ cá nhân, gia đình, cộng đồng và xã hội có thể kết hợp với nhau để bảo vệ hoặc làm suy yếu sức khỏe tâm thần.
Mặc dù phần lớn mọi người có khả năng phục hồi, những người phải đối mặt với các hoàn cảnh bất lợi — bao gồm nghèo đói, bạo lực, khuyết tật và bất bình đẳng — có nguy cơ cao hơn.
Các yếu tố bảo vệ và yếu tố nguy cơ bao gồm những yếu tố tâm lý và sinh học của cá nhân, chẳng hạn như kỹ năng cảm xúc và yếu tố di truyền.
Sự phát triển và hoạt động của não bộ có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc các vấn đề về sức khỏe tâm thần cũng như khả năng bảo vệ sức khỏe tâm thần.
HỆ THỐNG Y TẾ VÀ HỖ TRỢ XÃ HỘI
Hệ thống y tế hiện vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của người mắc rối loạn tâm thần và đang thiếu nguồn lực đáng kể.
Khoảng cách giữa nhu cầu điều trị và việc cung cấp dịch vụ điều trị rất lớn trên toàn thế giới; chất lượng chăm sóc cũng thường chưa tốt khi được cung cấp.
Ví dụ:
- Chỉ khoảng 40% người mắc chứng loạn thần (psychosis) được tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần chính thức.
- Chỉ khoảng 1/3 người mắc trầm cảm được tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần chính thức.
Người mắc rối loạn tâm thần cũng cần được hỗ trợ xã hội, bao gồm hỗ trợ trong việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ cá nhân, gia đình và xã hội.
Họ cũng có thể cần hỗ trợ để tiếp cận giáo dục, việc làm, nhà ở và tham gia vào những hoạt động có ý nghĩa đối với cuộc sống.
WHO ĐANG LÀM GÌ?
Kế hoạch Hành động Toàn diện về Sức khỏe Tâm thần 2013–2030 của WHO công nhận vai trò thiết yếu của sức khỏe tâm thần trong việc đạt được sức khỏe cho tất cả mọi người.
Kế hoạch bao gồm 4 mục tiêu chính:
- Tăng cường vai trò lãnh đạo và quản trị hiệu quả trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần.
- Cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần và chăm sóc xã hội toàn diện, tích hợp và đáp ứng nhu cầu, dựa vào cộng đồng.
- Triển khai các chiến lược nâng cao sức khỏe và phòng ngừa trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần.
- Tăng cường hệ thống thông tin, bằng chứng khoa học và nghiên cứu về sức khỏe tâm thần.
Chương trình Mental Health Gap Action Programme (mhGAP) của WHO sử dụng các hướng dẫn kỹ thuật, công cụ và chương trình đào tạo dựa trên bằng chứng nhằm mở rộng dịch vụ chăm sóc tại các quốc gia, đặc biệt là những nơi có nguồn lực hạn chế.
Chương trình tập trung vào một số nhóm rối loạn được ưu tiên và xây dựng năng lực cho nhân viên y tế không chuyên khoa, theo cách tiếp cận tích hợp nhằm thúc đẩy sức khỏe tâm thần ở tất cả các cấp độ chăm sóc.
Hướng dẫn can thiệp mhGAP 2.0 của WHO cung cấp hướng dẫn về đánh giá và quản lý các rối loạn tâm thần dành cho bác sĩ, điều dưỡng và các nhân viên y tế khác tại những cơ sở chăm sóc sức khỏe không chuyên khoa.
(theo WHO)